Бүгүн, от ыйын 7 күнүгэр, Таатта ытык сиригэр XXII Манчаары оонньуулара саҕаланнылар. Манчаары Баһылай Өлүөхүмэ сиригэр кэлэ сылдьыбыт түгэннэрин «Манчаары норуот номоҕор» диэн кинигэттэн быһа тардыыны интириэһиргээн ааҕыаххыт диэн эрэнэбит.

Манчаары Өлүөхүмэ Нөөрүктээйитигэр

Манчаары Баһылай биирдэ, кырдьан баран, дьону кытта аргыстаһан, Бүлүүттэн Олекмаҕа баар II Нерюктээйи нэһилиэгэр киирбит. Кини аргыстара Бүлүүттэн эт, арыы, хайах, балык, туус, тимир тиэйэн киллэрэн Олекмаҕа бурдукка, табаарга, чэйгэ, табаахха , саахарга эргитэн барар дьон эбиттэрэ үһү.

Манчаары II Нерюктээйи нэһилиэгэр Яков Малышев диэн баай киһиэхэ тохтообут . Ол Малышевы бу эргин олохтоохтор, сахалыы Суон Дьаакып диэн ааттыыр эбиттэр. Суон Дьаакыптаах Манчаарыны хас да хонукка бэт үчүгэйдик күндүлээбиттэр-маанылаабыттар уонна барарыгар бэйэлэрин санааларыттан чэй, табаах , саахар , табаар биэрэн ыыппытар.

 Манчаары Баһылай ити кэлэн барбытын туһунан Суон Дьаакып кыыһа Кыыс Хотун диэн эмээхсин мин кыра оҕо эрдэхпинэ дьоҥҥо кэпсиирин истэр буоларым. Кини нууччалыы аата Александра диэн этэ. Ити Кыыс Хотун сааһын тохору эргэ бара сылдьыбатаҕа үһү. Манчаары сылдьар кэмигэр улахан кыыс эбитэ үһү.

 Кыыс Хотун кэпсииринэн, кини аҕатыгар Манчаары Баһылай: «Мин бу Аанньаах түбэтин былыр атыллаан ааһарым, кини дьонун-сэргэтин олоҕун хаһан да аймаабагаҕым. Хата, сорох ардыгар бу түбэ устун бэт холкутук ыллаан-туойан ааһар буоларым»,— диэн кэпсээбит эбит.

 Манчаары Баһылай ити Олекмаҕа кэлэ сылдьар кэмигэр, Кыыс Хотун этэринэн , хаар маҥан баттахтаах оҕонньор эбитэ үһү. Ол да буоллар, балай эрэ сытыы-хотуу көрүҥнээҕэ үһү. Эһиилгитигэр Нерюктээйигэ эмиэ кэлэ сылдьыах буолан, үөрэн-көтөн барбыта үһү.

Манчаары оҕонньор эһиилгитигэр кэлбэтэх, онтон сотору өлбүт сураҕа иһиллибит.

Өлүөхүмэ оройуонун II Нөөрүктээйи нэһилиэгин олохтооҕо,

 пенсионер Лукшин Иван Иванович кэпсээбитэ. Сааһа 80.

 И. Г. Березкин суруйбута. 1968 сыл, алтынньы 28 күнэ.

НА СО ССФ архива, ф. 5, оп. 10, дь. 125, лл. 141— 143

 

Степан Идельгин Манчаарыга көмөтө

Былыр Өлүөхүмэ уокуругар I Нөөрүктээйи нэһилиэгэр Иван Идельгин диэн эдэр булчут саха киһитэ бэрт кылгастык олорон ааспыт. Кини биир күһүн, бултуу сылдьан, Сунтаар улууһуттан кэргэн ылбыт, ону дойдутугар аҕалбыт. Онтон оотору эмиэ арҕаа тыаҕа, ыраах, бултуу тахсыбыт. Ол сылдьан, мууһу тосту үктээн, ууга түспүт, онон улаханнык тымныйбыт; биир ый ыалдьан баран, өлөн хаалбыт.

Ити эдэр киһи кэргэнэ ол сыл сааһыгар Сунтаарга баар дьонугар төннүбүт, онно оҕоломмут. Ол оҕотун Степан диэн ааттаабыттар. Кэнники ол Степан Идельгин, 20-чэ саастааҕар, Өлүөхүмэҕэ I Нөөрүктээйи нэһилиэгэр баар аҕатын олоҕор кэлбит. Ол сири сөбүлээбит, онно олохсуйбут уонна кэргэн ылбыт. Биир уол оҕото, 18 сааһыгар тиийэн баран, ыалдьан өлөн хаалбыт. Ол кэннэ уол оҕото суоҕа үһү.

Дьэ, ити Степан Иванович Идельгин бастаан I Нөөрүктээйигэ чаччыына, онтон кинээс буолбут. Кэнники Өлүөхүмэ уокуругар баар Өлүөхүмэ улууһугар кулуба буолбут.|

Степан Идельгин олус байбыт. Ол байыыта Өлүөхүмэ уонна Сунтаар икки ардыларыгар баар Мундугда диэн улахан күөлү хордорууттан саҕаламмыт. Бастаан ол күөл көһүүтүгэр бөдөҥ тууларынан туттарбыт 12 сыарҕа собо балыгын Өлүөхүмэҕэ киллэрэн харчыга эргиппит. Онтон үүммүт отун Сунтаар дьонугар ынах сүөһүгэ атастаһар буолбут. Ол курдук кэнники сылаайы 30-40 ынах сүөһүнү, сылгыны даҕаны Бодойбо бириискэлэригэр үүрдэрэр идэлэммит. Онтон Бодойбоҕо таһаҕас тастарар буолбут. Онон олус түргэнник байан барбыт.

Степан Идельгин ол баһаам баайыттан ол-бу тэрилтэлэргэ да, биирдиилээн дьонно да сиэртибэ биэрэр буолбут. Ол курдук биэрбит көмөтө өлөрүн чугаһыгар 150 тыһыынча солкуобай буолбута үһү. Ол туһугар оччотооҕу былааска хас да орденынан, медалынан, крестарынан уонна биирдэ боярдар кафтаннарынан наҕараадаламмыт.

Ити курдук Өлүөхүмэ тойоно Степан Идельгин биирдиилээн дьоҥҥо да көмө оҥорор сураҕын истэн, оччотооҕуга Саха сиригэр киэнник биллибит Манчаары Баһылай киниэхэ чохоон уонна куобах кэһиилээх тиийэн кэлбит. Ону Степан Идельгин бэрт үчүгэйдик көрсүбүт, хас да хоннорбут, элбэхтик кэпсэппит-ипсэппит уонна барарыгар бурдук, саахар, чэй, табаах, таҥас, мыыла, испиискэ эҥин биэрэн көмөлөспүт. Маны таһынан 25солкуобайы харчынан биэрбит. Ону Манчаары Баһылай үөрүүнэн ылан, атыгар тиэйэн, баһыыбалаан-махтанан барбыта үһү. Оччолорго кини Бүлүү уокуругар, кэргэн ылан, бэйэтэ кырдьан, олорор кэмэ эбитэ үһү.

Бу Манчаары Баһылайга көмөлөспүт Степан Идельгин 68 сааһыгар 1891 сыллаахха өлбүтэ.

 

Якутскай куорат олохтооҕо Вологдин Василий Иванович кэпсээбитэ. Кини кыра үөрэхтээх, Өлүөхүмэҕэ үөскээбитэ, сааһа 80. И. Г. Березкин суруйбута. 1961 сыл, бэс ыйын 3 күнэ.

НА СО ССФ архива, ф. 5, оп. 10, дь. 125, лл. 46—49.

 

Хаартыскаҕа Лебединская Г.В. скульптурата.