Атах-илии күрэхтэрэ, тустуу - ыһыах буоларын тухары арахсыспатах оонньуулар. Кус быһыйдар, хаҥалас быччыҥнаахтар, аҥар-бүтүн күүстээхтэр аат-суол былдьаһыылара: суол- суол аайы сурах-садьык буолан талааннара тарҕанара.

Сахаларга аатырбыт бөҕөс Абаҕа олохтооҕо Корнилов Михаил Федорович буолар. Кини модун кыаҕын туһунан кэпсээннэр номох буолан бүтүн Саха сиринэн тарҕаммыттара. Корнилов М.Ф. туһунан топонимист, кыраайы үөрэтээччи Иванов Михаил Спиридонович - Багдарыын Сүлбэ "Олох долгуна" диэн кинигэтин анаан турардаах. Бу кинигэттэн Михаил Федорович уһулуччулаах дьоҕурун туһунан быһа тардыылары таһаарабыт. Абаҕа чулуу киһитин ахтан-санаан ааһыах. 

 

Нахов  Иннокентий Еремеевич, Улуу сэрии кыттыылааҕа:

- Күүстээҕин туһунан элбэхтик кэпсэтэллэрэ. Ол иһин улаханнык убаастыыллара. Былыр мин оҕо сылдьан көрөр этим. Онно мин көрөн турардааҕым. Былыргы ыйааһыҥҥа төһө ыараханын билээри, дьоннор ыйаан көрбүттэрэ. Онно кини оруобуна тоҕус буут буолбута. 1926-27 сыллардаахха нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан Манчаары туһунан бостунуопканы туруораллара, онно кини Манчаары оруолун толорор этэ. 1927 сыл буоллаҕа буолуо, соҕурууттан Морозов диэн күүстээх киһи Ленаны таҥнары устан иһэн оскуолалаах сирдэргэ тохтоон күүһүн көрдөрөрө, ол курдук Абаҕа оскуолатыгар харчыга көрдөрбүтэ. Онно маннык нүөмэрдэри толорбута.

 

1.Лиис тимири ортотунан хайа тарпыта, чиэппэрдээбитэ уонна холбуу хомуйбутунан тобугар ууран барытын биирдэ хайа тардыбыта.

2. Төбөтүн өрбөҕүнэн саптыбыта, тобуктаан тураҥ үрдүгэр 3 кирпииччэни уурбута, икки өттүттэн туппута, дьэ ол кэннэ Попов Иннокентий Яковлевич (Туруйа) диэн сэниэлээх соҕус киһи атын кирпииччэнэн олору охсубута, онно били кини төбөтүгэр ууруммут кирпииччэлэрэ куруппа курдук алдьаммыттар, бэйэтэ туох да буолбакка туран кэлбитэ.

3. Луом тимири икки өттүгэр олгуобуйанан баайтаран баран бэйэтз умса сытан луому ортотуттан ытырбыта уонна харытыгар кыбыта сытан 2 киһинэн, олгуобуйанан таттарбыта, онно луом дуҕа курдук өҕүллүбүтэ.0,

 

4. Муостаҕа атаҕын такытан баран илиитин тиэрз тайана сытан 2 киһи көтөҕөр уһанар кыстыгын түөһүгэр уурдарбыта уонна 2 киһини балталаппыта. Онно туох да буолбакка, хамсаан да көрбөтөҕө.

Бу киһи Абаҕаттан Өлүөхүмэ куоратыгар киирэн баран, Корниловы ыҥыртаран ылбыта уонна хас да балаакканы тардан харчыга тустарга күһэйбитэ. Ону Корнилов сөбүлэспэтэҕэ: «Дьону албынныахпын баҕарбаппын, аһаҕас сиргэ харчыта суох тустуохха»,— диэбитэ. Ол иһин өрүс кытыытыгар ыраас сир баарыгар дьон барыта көрөрүгэр тустубуттара, онно Корнилов кургуҥ туттуҥ дуо, диэн баран киһитин көтөҕөн ылан сиргэ тиэрэ бырахпыта.

Корнилов сарсыарда аайы көтөҕөлүүр таастаах этэ, ол тааһы 25 буут дииллэрэ. Ол таас 5-6 сыллардаахха диэри Абаҕа нэһилиэгэр ханаабаҕа быраҕылла сытар дииллэрэ. Билигин ол тааһы өндөтөр киһи суох үһү.. Дьэ, ити тааһы булан музейга уурар киһи үчүгэй буолуо этэ.

Бүлүү куоратын олохтооҕо уруккута райком секретара Егор Макарович Никифоров Сунтаартан билэр дьонтон миигиттэн ыйыталаһан баран 1970-с сыллардаахха спорка улахан наадалаах киһи эбит диэн Якутскайга спорткомитекка суруйбутун Финляндияҕа күрээбит киһини суруйар сатаммат диэбиттэр.

<...>

- Кини туһунан Абаҕа нэһилиэгэр билэр киһи суох буолла. Арай, Сунтаарга 83 саастаах Алексей Амбросьев баар үһү. Баһылай оҕонньор кэпсээһининэн, Корнилов, уол сылдьан, Бодойбоҕо бэдэрээккэ сылдьан, улахан сыырдарга, ат кыайбатаҕына, булгутан баран, бэйэтэ тардан тахсара үһү. Кини төрөөбүт дьонноро дьадаҥылар. Кини киэһэ хонук сиригэр биир бааҥка лампысыай хампыаты сиирэ үһү. Кини ийэтин убайа Абаҕа нэһилиэгин Төгөөн учаастагар олохтоох, 130 сааһыгар өлбүт, сэниэлээх киһи баара үһү. Ол кини былыр атыыһыттар аалларын Өлүөхүмэттэн Осетровка дылы соһон өксөппүтэ үһү уонна кини уола Максимов Митрофан Иванович, күүстээх буолан баран, туохха да биллибэтэх. Арай мин аҕам этиитинэн, тайаҕы өлөрөн баран, таптаабыт сиригэр дылы соһон илдьэрэ үһү.

Худаев Владимир Степанович:

- Сэттэ уон биэһим. Өлүөхүмэҕэ, Бэс Күөлүгэр төрөөбүтүм. Дойдуга киирэн үөрэнээри, кинилэргэ олорбутум. 1929-30 сыллаахха. 1929-30 сыллардаахха, кинилэргэ олороммун, төрдүс кылааһы бүтэрбитим. Онно кини кэргэнэ Варвара Васильевна соҕотоҕун олорор этэ. Түөрт кыыстаах этэ. Кыралар. Онтон мин баран хаалбытым. Билэбин. Кэнники да сылдьыталыыбын. Биир ньуучалыы дьиэлээх этэ түөрт бүүрүктээх сарайдаах. Бэриэбинэ дьиэ. Түөрт хостоох этэ. Зала, аан дьиэ, спальня, остолобуой. Уонна биир кыра дьиэ баар этэ. Сарайа суох. Баанньык дьиэ. Ол бириэмэҕэ куулаактааһын буолта. Ол дьиэни былдьаан ылан, учууталлары олорпуттара. Биһигини кыра баҕайы баанньык дьиэтигэр көһөрдүлэр. Онно туох да мөккүһэр эҥин суох. Көһөҕүт, бүттэ диэн. Уонна биир икки этажтаах, түөрт ааннаах ампаардаах этэ. Уонна конюшня баар этэ. Таах, аһаҕас. Биир аттаах этилэр, легковойга айанныыр. Ынахтара хас баарын билбэтим. Икки-үс эбитэ дуу. Чэ, орто эрэ ыалга хапсар киһи нэһиилэ. Кини төрөөбүт аҕата Корнилов буолбатах. Атын киһиттэн төрөөбүтэ. Аҕата оҕонньор фамилията Ноохов диэн, сахатын аата Мээччэ. Ити Корниловы Мээччэ уола дииллэр этэ. Мээччэ оҕонньор бэйэтэ аҥаар харахтаах этэ. Ол дьадьаҥы оҕонньор, олох быстаҕас. Онон ыалга ииттэрэ биэрбит. Ити Корниловка. Корнилов орто бааһынай эбит быһыылаах. Өлбүт этэ. Мин көрбөтөҕүм. Олор улаатыннарбыт уоллара ити.Үс-түөрт сурук кэлбитэ биир сылга. Ону өйдөөбөтүм туох суруллубутун. Ону кэргэнигэр ааҕан биэрэбин. Варвара Васильевна бэйэтэ үөрэҕэ суox. Taax да өйдөөх баҕайы дьахтар этэ. Уонна портной. Онон иитэлээбитэ оҕолорун. Суруктар сороҕор сотуллубуттаах буолаллар этэ. Туох эрэ сатамматы суруйара буолуо.27-с годка сайын дьаарбаҥкаҕа Өлүөхүмэ куоратыгар биллэр күүстээх нуучаны, Морозовы, бырахпыта. Тустан. «Туттуҥ дуо?» — диэбитэ уонна атаҕа өрө күөрэс гыммыта нууча гиэнэ. Тустууга кимиэхэ да кыаттарбакка барбыта Өлүөхүмэттэн. Көтөҕөр таастаах. Хас ыйааһынын билбэппин. Миэтир усталаах, примерно миэтир аҥарын курдук туоралаах этэ. Ону этэр этилэр, тренируйса гынан, күн аайы көтөҕөр үһү уонна дьоннор, аҕыйах киһи көтөҕөлөөн көрбүттэрэ да биир да киһи кыайбатаҕа, кыайан өндөппөтөҕө. 

Семенов Иев Спиридонович:

- Биһиэхэ урут Бордоҥ аҕатын ууһа диэн баара. Билигин Толстой учаастагар Өллөх диэн сир баар. Онно Өллөх Ньуколайа диэн уон оҕолоох киһи олорбут үһү. Кини биир кыыһа Өлүөхмэҕэ киирэн ыал буолбут. Ол сиэнэ буоллаҕа буолуо. Мээччэ уола Михаил Федрович Корнилов Өлүөхмэттэн отутус сылларга тахсан Габышев Петр Васильевич-Сайгылла диэн Өлүөхмэҕэ урут үчүгэйдик биллэр киһи тахсан олорбута. Кини Мээччэ уола улахан күүстээх киһи этэ. Кини курунан тустар идэлээҕэ. Борохуот кэллэ да тустуу буолара. Онно Корнилов кими да тулуппат этэ. Сорох нууччалар кинини ааттаан кэлэн, тустан, хотторон бараллара диэн кэпсиирэ. Тыһынча тоҕус сүүрбэ ахсыс сыллаахха хаайыыга барбытын кэннэ, Сунтаарга Мээччэ уола хаайыыга сылдьан омук тустуугун охторбут үһү диэн сэһэн-сурах тарҕана сылдьыбыта.

Корнилов 1927 сыллааҕы сайын Элгээйинэн, Сунтаарынан тахса сылдьыбыт, сүөһү атыылаһа диэн. Сунтаарга өрүс үрдүгэр ыскамыайкаҕа Корнилов дьону кытта олордоҕуна, Сунтаарга почтаҕа үлэлиир Ильин Иван Николаевич (эдэр баҕайы киһи) Корнилов тустуох диэн тылламмыт. Онуоха буолбатах, сэнээбит үһүй, эдэр буолан оҥуоҕа кычыкыланар, быһалаах диэбитэ үһү. Маны Попов Михаил Егорович диэн Суорун Омоллоон атаһа кырдьаҕас кэпсээбитэ. 

Акимов Андрей Петрович:

- Бээччи уола Корнилов Өлүөхүмэҕэ эрэ буолуо дуо, бүтүн Саха сиригэр күүһүнэн тэҥнээҕин булбатах киһи этэ. 1924 сыллаахха быһыылааҕа. Корниловы ханнык эрэ контрреволюционнай дьыалаҕа сууттаннар уон сылы биэрбиттэрэ. Иркутскай түрмэтигэр илдьибиттэрэ. Хааллыбыта хас да ый буолбутун кэннэ, Иркутскайга кытай бухатыыра тиийэн кэлбит. Анал тренэрдээх врачтаах, атын да арыаллыыр дьоннордоох. Иркутскайга кэлэн иһэн Владивосток, Хабаровскай куораттарга тохтоон, оннооҕу бөҕөстөрү кыайталаан иһэр сураҕа иһиллибит. Ол иһин, Иркутскайга, Сибирь бөҕөстөрүттэн сүүмэрдээн, икки киһини бэлэмнээн тоһуйбуттар. Кытай бухатыыра Москваҕа тиийэ барар былааннаах эбит. Иркутскайга бэлэмнээбит икки киһилэрин эмиэ тулуппатах. Ол курдук, Дальний Восток, Сибирь үрдүнэн аҥаардастыы айбардаабыт. Кыһыы-абаа буолбут. Иркутскай салайааччылара кинилэр түрмэлэригэр Саха сириттэн бухатыыр хаалла сытарын истибиттэр эбит. Инньэ гынан, Корниловка ааттаан-суоллаан делегация кэлбит уонна кытай бухатыырын кытта тустарга көрдөспүт.

Саараҥнаан баран Корнилов эппит:

- Хаайыыга сытан сүһүөҕүм мөлтөөтө. Доруобуйам уопсай туругар да оҕустарбытым буолуо. Онон, кырата буоллаҕына, ый аҥаара туһунан режимҥа анал аһылыкка сырыттарбын, тустан да көрүөм эбитэ буолуо.

Корниловы тута гостиница нүөмэригэр көһөрбүттэр. Бэлэмнэниитин, аһылыгын көрөргө-истэргэ, көмөлөһөргө тренер, врач сыһыарбыттар.

Ый аҥаара ааспытын кэннэ Корниловаттан тустар кыахтааххын дуо диэн ыйыппыттар. Корнилов эппит:

- Мин этиибин ылынар буоллаххытына, тустуохпун сөп. Мин туруорсар усулуобуйам маннык: өскө кыайдахпына, хаайым болдьоҕун уон сылы барытын сотон, дойдубар ыытыах тустааххыт. Иркутскай тойотторо Корнилов этиитин быһа быһаарар кыахтара суох. Москваны кытта кэпсэтии буолбут. Ол түмүгэр Корнилов этиитэ ылыныллыбыт.

Корнилов кытай бухатыырын кытта тустар күннэрэ буолбут. Иркутскай куорат киин стадионугар дьон бөҕө тоҕуруойбут. Тустар сирдэригэр Корнилов уонна кытай бухатыырын киллэрбиттэр.

Корнилов көрдөҕүнэ, анараа киһитэ атыыр оҕуһу өрө анньан кээспит курдук, киниттэн таһыччы дьүһүннээх-бодолоох киһи буолан биэрбит. Корнилов саллыбыт да хайыай, тылын биэрэн баран тустарга тиийбит. 

Комиссия иккиэннэригэр эрэһиинэ курдары баайталаабыт. Тустуу саҕаламмыт. Корнилов кэлин кэпсиирэ:

- Бастаан утаа киһим ыбылы тутан, тыыным хаайтаран, туймааран хаалбытым. Биирдэ өйдөнөн кэлбитим, охтубакка чыраахтаһа сылдьар эбиппин. Киһим хайдах эрэ аҕылаабыт, тутара-хабара кэм да уҕараабыт курдуга. Мин тыын ылан, дьэ, киирсээрдии кииристим. Онтон өр-өтөр гымматым, киһибин өттүктээн дэлби быраҕан түһэрдим.

Ураатыыр хаһы ньиргийэ түспүт, нууччалар сүүрэн киирэн Корниловы көтөҕөн ылан, хачайдаан күөрэҥнэппитэр. Киниэхэ бириэмийэтин уон тыһыынча солкуобайы биэрбиттэр. Ол харчытыттан дойдутугар кэлэригэр туттар харчытын эрэ бэйэтигэр хаалларыммыт, ордугун барытын бииргэ сыппыт хаайылаахтарыгар түҥэтэн биэрбит. Саха бухатыыра Бээччи уола Корнилов ол курдук дойдутугар Өлүөхүмэҕэ төннөн кэлбитэ.

Дьэ, Абаҕаны аатырда сылдьыбыт киһи төрөөн-үөскээн олорбут. Корнилов М.Ф. аатын үйэтитэн күрэхтэһии тэрийиэх эбэтэр оскуола музейыгар муннук аныах баар этэ 

Багдарыын Сүлбэ докумуоҥҥа олоҕурбут уус-уран "Олох долгуна" очерканы Киин Абаҕа библиотекатыгар кэлэн электроннай версиятын ааҕыаххытын сөп.